Wykorzystywanie ziół staje się coraz popularniejsze, nie tylko w kuchni. Patrząc na to, że coraz częściej staramy się sięgać po naturalne sposoby leczenia i wspomagania organizmu, nie może dziwić też zainteresowanie starymi metodami z wykorzystaniem ziół. Jak powinno się je stosować, co warto wiedzieć o popularnych ziołach?
Czym dokładnie są zioła i jak je klasyfikować
Zioła to rośliny, które dzieli się na trzy grupy: lecznicze, przyprawowe i olejkodajne. Mogą być z powodzeniem wykorzystywane w kuchni, jako składniki potraw, a także w medycynie i farmakologii, gdzie stosuje się je najczęściej w profilaktyce oraz terapii chorób i różnych przypadłości. Ich właściwe wykorzystanie może przynieść nam wiele korzyści zdrowotnych, tak zewnętrznych (np. przy pielęgnacji ciała), jak i wewnętrznych przy leczeniu lub zapobieganiu zachorowań. Używa się ich też w kosmetyce, gdzie ekstrakty roślinne stanowią bazę dla preparatów pielęgnacyjnych.
Warto podkreślić, że podział na kategorie nie wyklucza się wzajemnie — niektóre zioła należą jednocześnie do kilku grup. Przykładowo, mięta działa leczniczo na układ pokarmowy, służy jako przyprawa do potraw oraz dostarcza olejku eterycznego stosowanego w aromaterapii. Z kolei goździki znajdują zastosowanie jako przyprawa korzenna, środek łagodzący ból oraz surowiec do produkcji olejku goździkowego.
Które gatunki pojawiają się w domowych apteczkach najczęściej
Lista ziół jest tak naprawdę bardzo długa, bowiem tradycja ich wykorzystywania sięga starożytności, gdy ludzie zaczęli dostrzegać niezwykłe właściwości poszczególnych roślin. Od tamtej pory systematycznie poszerzała się wiedza w tym kierunku i obecnie można znaleźć całą encyklopedię ziół, ich charakterystyki, właściwości i sposobów zastosowania.
Wśród popularnych ziół, po które często się sięga można wymienić:
- rumianek — wspomagający trawienie, łagodzący stany zapalne skóry i błon śluzowych
- goździki — uśmierzające ból dziąseł i zębów, działające antyseptycznie
- lipa — napotna, wspierająca walkę z przeziębieniem
- skrzyp polny — wzmacniający włosy, paznokcie i tkankę łączną
- dzika róża — bogata w witaminę C, wzmacniająca odporność
- mięta — uspokajająca dolegliwości żołądkowe, odświeżająca oddech
- szałwia — redukująca nadmierne pocenie się, łagodząca bóle gardła
- mniszek lekarski — pobudzający wydzielanie żółci, oczyszczający organizm
- dziurawiec — poprawiający samopoczucie, łagodzący objawy depresji
- aloes — nawilżający skórę, przyspieszający gojenie ran
- pokrzywa — remineralizująca, wspierająca pracę nerek
- babka lancetowata — łagodząca kaszel, odkażająca drogi oddechowe
Podstawowe formy przyrządzania ziół do użytku domowego
Zioła można stosować na różne sposoby — najczęściej spotykamy je w kuchni, jako dodatki do potraw, służące poprawieniu smaku i jego urozmaiceniu. Oprócz tego, zioła mają także szerokie zastosowanie w lecznictwie — działają przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybicznie, przeciwzapalnie, regenerująco, uspokajająco, antystresowo. A to tylko kilka podstawowych właściwości. Oprócz tego wykorzystuje się je też w kosmetyce, z racji działań nawilżających, przeciwdziałają starzeniu się skóry i pojawiania się zmarszczek.
Napar — najprostsza metoda ekstrakcji składników aktywnych
Napar uzyskuje się przez zalanie świeżych lub suszonych ziół wrzątkiem i pozostawienie pod przykryciem na 10–15 minut. Ta metoda sprawdza się zwłaszcza w przypadku delikatnych części rośliny — kwiatów, liści czy ziela. Temperatura wrzątku wystarczy do uwolnienia olejków eterycznych i związków bioaktywnych bez ich degradacji. Napary przygotowuje się najczęściej z rumianku, mięty, melisy, lipy czy szałwii.
Odwar — intensywniejsze wydobywanie substancji z twardych części
Odwar wymaga gotowania surowca w wodzie przez 15–30 minut, co pozwala wyekstrahować składniki z grubszych, drewniejących części roślin — korzeni, kory, nasion. Dzięki dłuższemu działaniu wysokiej temperatury uwalniają się trudniej rozpuszczalne związki. Tą metodę stosuje się do przygotowania preparatów z korzenia mniszka, kory dębu, korzenia lukrecji czy owoców głogu.
Nalewka — alkoholowa ekstrakcja ziół
Nalewka to macerat ziół w alkoholu (zazwyczaj spirytusie rozwodnionym do 40–70%), pozostawiany na kilka tygodni w zaciemnionym miejscu. Alkohol działa jako konserwant i rozpuszczalnik dla substancji lipofilnych, które nie przechodzą do naparów wodnych. Nalewki sporządza się z korzenia żeń-szenia, owoców jarzębiny, kwiatów arniki czy korzenia arcydzięgla.
Okłady, kompresy i maski — zewnętrzne zastosowanie ziół
Okłady to nasączone naparem lub odwarem kawałki czystej tkaniny, nakładane bezpośrednio na skórę. Kompresy mogą być zimne (przeciw obrzękom) lub ciepłe (rozluźniające mięśnie). Maski ziołowe, zawierające zmielone zioła zmieszane z bazą (miód, olej, jogurt), stosuje się na twarz, włosy lub inne partie ciała — działają oczyszczająco, nawilżająco i regenerująco.
Działanie lecznicze wybranych ziół w praktyce
Ziół leczniczych jest naprawdę wiele, część z nich stosuje się jako napar, okład, odwar, nalewkę, kompres czy maskę. Niektóre z nich można stosować „na surowo” czyli bez wcześniejszego przetworzenia, zaliczają się do tego goździki (łagodzenie bólu gardła), czosnek (łagodny antybiotyk), liść szałwii (na poparzenia). Popularnymi ziołami leczniczymi są też rumianek, jeżówka, prawoślaz, krwawnik, mięta, lipa, poziomka czy macierzanka. Każde z nich ma swoje właściwości lecznicze, pomagające uporać się nam z różnymi dolegliwościami.
Rumianek — wszechstronne zioło przeciwzapalne
Rumianek zawiera kamazulen i bisabolol, które wykazują działanie przeciwzapalne, rozkurczowe i łagodzące. Stosowany wewnętrznie w postaci naparu wspiera trawienie, zmniejsza wzdęcia i łagodzi bóle żołądka. Zewnętrznie można go używać do przemywania oczu, płukania gardła przy zapaleniach czy do kąpieli uspokajających podrażnioną skórę.
Jeżówka — wzmacniacz odporności
Jeżówka purpurowa (echinacea) pobudza produkcję białych krwinek, zwiększa odporność organizmu i skraca czas trwania infekcji wirusowych. Najlepiej działa profilaktycznie, spożywana regularnie w okresach zwiększonego ryzyka zachorowań. Dostępna jest w postaci naparów, kapsułek, syropów oraz tinktur alkoholowych.
Krwawnik — roślin na rany i stany zapalne
Krwawnik pospolity zawiera związki ściągające i antyseptyczne, przyspieszające krzepnięcie krwi. Tradycyjnie stosowano go do tamowania niewielkich krwawień i odkażania ran. Napar z ziela krwawnika można pić w celu złagodzenia dolegliwości menstruacyjnych lub stosować zewnętrznie jako okład na skaleczenia.
Prawoślaz — ochrona błon śluzowych
Prawoślaz lekarski obfituje w śluzy roślinne, które tworzą warstwę ochronną na błonach śluzowych gardła, przełyku i żołądka. Napary z korzenia prawoślazu łagodzą podrażnienia, zmniejszają kaszel i wspierają leczenie stanów zapalnych górnych dróg oddechowych.
Rola ziół w kosmetyce naturalnej
Zioła wykorzystywane są także w kosmetyce. Coraz więcej marek sięga po nie przy produkcji naturalnych kosmetyków i znajdują się one w składzie kremów. Można też samodzielnie je wykorzystać, na przykład w kąpieli z ziołami. Na przykład chmiel, jaśmin, lipa i rumianek działają odprężająco, a melisa z tymiankiem, rumiankiem i płatkami róż — oczyszczająco. Z ziół można wykonać także maseczki na skórę, które będą odpowiednio działać w zależności od rodzaju cery.
Kąpiele ziołowe — relaks i pielęgnacja jednocześnie
Dodanie naparu ziołowego do wanny łączy terapię aromatyczną z działaniem substancji bioaktywnych przenikających przez skórę. Kąpiel z lawendą i melisą uspokaja układ nerwowy, wspiera zasypianie i redukuje napięcie mięśniowe. Z kolei rozmaryn i mięta pobudzają krążenie, orzeźwiają i tonizują skórę.
Maseczki i tonizatory ziołowe dostosowane do potrzeb skóry
W przypadku cery tłustej sprawdzają się maseczki z liści pokrzywy, kory dębu lub kwiatów nagietka — ściągają pory, regulują wydzielanie sebum i działają antybakteryjnie. Cera sucha i wrażliwa potrzebuje natomiast nawilżenia i łagodzenia — idealnie sprawdzą się maseczki z rumianku, płatków róży, aloesu oraz siemienia lnianego. Tonizatory sporządzone z naparów ziołowych stosuje się do codziennego odświeżania skóry po oczyszczaniu.
Pielęgnacja włosów z wykorzystaniem roślin
Zioła znajdują również zastosowanie w pielęgnacji włosów. Płukanki z pokrzywy, łopianu i skrzypu polnego wzmacniają cebulki włosowe, redukują nadmierne wypadanie i nadają włosom połysk. Rumianek rozjaśnia włosy blond, szałwia reguluje pracę gruczołów łojowych skóry głowy, a rozmaryn pobudza mikrokrążenie i stymuluje wzrost nowych włosów.