Arytmia to zaburzenia rytmu serca, które cechuje przyśpieszenie, zwolnienie oraz nieregularność w jego funkcjonowaniu. Może przebiegać całkowicie bezobjawowo, jednak w zdecydowanej większości przypadków jest stanem zagrażającym życiu. Czynnikami powodującymi zaburzenia rytmu serca są najczęściej choroby zastawek oraz mięśnia sercowego. Jak objawia się arytmia serca i jak ją leczyć — o tym przeczytasz w niniejszym artykule.
Przyczyny zaburzeń rytmu
Zaburzenia rytmu pracy serca pojawiają się najczęściej na skutek zaburzeń rytmiczności lub częstotliwości tworzenia bodźców w węźle zatokowym bądź wynikających także z zaburzeń ich przewodzenia w tzw. układzie przewodzącym. Powodem zaburzeń rytmu pracy serca może być również nadmierna pobudliwość mięśnia sercowego, jego nadmiernego reagowania na bodźce i wytwarzania skurczów dodatkowych z pozazatokowych ośrodków bodźcotwórczych. Następuje wówczas zmiana częstości lub nieregularność pracy serca.
Do najczęstszych przyczyn arytmii należą schorzenia zastawek serca, kardiomiopatie oraz przebyte zawały mięśnia sercowego. Wpływ na wystąpienie zaburzeń ma także niewydolność krążenia, przewlekłe nadciśnienie tętnicze, a także choroby tarczycy — zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tego gruczołu. Infekcje wirusowe atakujące mięsień sercowy mogą również prowadzić do uszkodzenia tkanek odpowiedzialnych za prawidłowe przewodzenie impulsu.
Niekiedy arytmia rozwija się na tle zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza przy niedoborze potasu lub magnezu. Nadużywanie alkoholu, przewlekły stres oraz intensywny wysiłek fizyczny u osób nieaktywnych sportowo zwiększają ryzyko pojawienia się nieprawidłowości w funkcjonowaniu serca. U części pacjentów obserwuje się również związek z obturacyjnym bezdechem sennym, który upośledza natlenienie organizmu i zwiększa obciążenie układu sercowo-naczyniowego.
Objawy arytmii
Zaburzenia rytmu serca dają różne objawy, a niekiedy przebiegają bezobjawowo. W zależności od rodzaju zaburzenia, objawy przybierają inny charakter. Najczęstszym objawem jest jednak typowe kołatanie serca, czyli szybkie i nierównomierne bicie serca. Czasami odczuwalne jest swego rodzaju szarpnięcie w okolicach serca, kaszel oraz dławienie. Samo to uczucie trwa krótką chwilę i ustępuje samoistnie, ale zdarza się, że powraca.
Arytmii mogą towarzyszyć także tzw. skurcze dodatkowe, które dają wrażenie „przeskakiwania” w klatce piersiowej, a nawet chwilowego zatrzymania pracy serca. Pojawienie się skurczów nie tylko powoduje dodatkowy dyskomfort, ale ciągnie za sobą szereg dodatkowych dolegliwości jak zawroty głowy, uczucie dławienia, zasłabnięcie, a nawet utratę przytomności. Arytmii mogą towarzyszyć również duszności.
Część pacjentów zgłasza osłabienie, szybką męczliwość oraz trudności w wykonywaniu codziennych czynności. W przypadku zaburzeń o większym nasileniu może dojść do chwilowej utraty świadomości, co stwarza bezpośrednie zagrożenie, szczególnie podczas prowadzenia pojazdu lub obsługi maszyn. Pacjenci opisują także uczucie niepokoju, lęku oraz wrażenie niedoboru powietrza — objawy te potęgują się zwłaszcza w nocy, kiedy organizm spowalnia aktywność.
W niektórych przypadkach pacjent odczuwa ból w klatce piersiowej, który można mylnie interpretować jako objaw choroby wieńcowej. Różnicowanie tych stanów wymaga szczegółowej diagnostyki kardiologicznej, gdyż współistnienie arytmii i niedokrwienia serca znacznie pogarsza rokowanie. Objawy mogą być bardziej zauważalne podczas stresu emocjonalnego, spożycia kofeiny lub po wysiłku fizycznym.
Rodzaje arytmii
Jak już wspomniano, zaburzenia pracy serca mają różny charakter w zależności od rodzaju zaburzenia. Do najbardziej charakterystycznych zaliczamy:
- Niemiarowość oddechowa — objawia się stopniowym przyspieszaniem rytmu zatokowego pracy serca podczas wykonywania wdechu oraz powolnym jego zwalnianiem w czasie wydechu. Znacznie częściej pojawia się u dzieci i młodzieży niż u dorosłych. Na niemiarowość oddechową szczególnie narażone są osoby z zaburzeniami układu autonomicznego. Co ciekawe, niemiarowości oddechowej nie trzeba leczyć — wystarczy podanie odpowiednich środków uspokajających.
- Częstoskurcz — o częstoskurczu mówimy wtedy, gdy częstość rytmu zatokowego utrzymuje się pomiędzy 100 a 220 skurczów na minutę. Jest to stan wynikający z nadmiernego stresu, podniecenia psychicznego, jak również obciążenia organizmu spowodowanego nadmiernym wysiłkiem fizycznym. Częstoskurcz zanika, kiedy wyeliminujemy przyczynę stresu lub pobudzenia bądź po przyjęciu stosownych środków uspokajających. Częstoskurcz nie wymaga interwencji lekarskiej, nie ma konieczności wzywania karetki pogotowia. Niemniej jednak warto udać się na wizytę lekarską.
- Rzadkoskurcz — to sytuacja, w której częstość rytmu zatokowego jest mniejsza niż 60 skurczów serca na minutę. Może występować podczas snu oraz w stanach wzmożonego napięcia nerwów błędnych (nerwowego układu współczulnego). Jeśli rzadkoskurcz pojawia się w określonych stanach chorobowych lub u starszych osób, wówczas oprócz zwolnienia rytmu pracy serca pojawia się osłabienie, senność czy omdlenia. W takich przypadkach natychmiastowa pomoc lekarska jest wręcz konieczna.
Istnieją także bardziej złożone formy arytmii, takie jak migotanie przedsionków, będące jednym z najczęstszych zaburzeń rytmu u dorosłych. Charakteryzuje się ono całkowitą nieregularnością pracy serca oraz wysokim ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych, w tym udaru mózgu. W tym typie arytmii przedsionki kurczą się chaotycznie, co uniemożliwia skuteczne wypompowywanie krwi do komór.
Inne formy to trzepotanie przedsionków, które przypomina migotanie, ale zachowuje pewną regularność, oraz częstoskurcz komorowy — zaburzenie, które wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, ponieważ może prowadzić do nagłego zatrzymania krążenia. Rozpoznanie konkretnego rodzaju arytmii jest możliwe wyłącznie na podstawie zapisu elektrokardiograficznego oraz długotrwałego monitorowania pracy serca.
Metody leczenia
Leczenie zaburzeń rytmu serca zależy od rodzaju arytmii, jej natężenia oraz występujących objawów. Badania lekarskie mają na celu określenie, czy zaburzenia mają charakter łagodny czy złośliwy. Leczenie obejmuje środki farmakologiczne, zabiegi operacyjne, ale także zakłada zmianę stylu życia, stosowanie zdrowej diety i utrzymywanie prawidłowej wagi ciała. Konieczne jest odstawienie papierosów w przypadku palącego pacjenta.
Terapia farmakologiczna
W leczeniu stosuje się różne grupy leków antyarytmicznych, które mają na celu normalizację częstości skurczów oraz stabilizację rytmu pracy serca. Do najczęściej stosowanych należą beta-blokery, leki blokujące kanały wapniowe oraz preparaty hamujące kanały sodowe i potasowe. Wybór konkretnego leku zależy od typu arytmii, wieku pacjenta oraz współistniejących chorób.
U pacjentów z migotaniem przedsionków nierzadko wdraża się także leczenie przeciwzakrzepowe, mające na celu zmniejszenie ryzyka udaru mózgu. Stosowane są nowe doustne leki przeciwzakrzepowe (NOAC) lub klasyczna warfaryna, która wymaga regularnego monitorowania parametrów krzepnięcia. Decyzja o wprowadzeniu tego typu leczenia opiera się na ocenie ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych przy użyciu skal punktowych.
Interwencje inwazyjne
W przypadku arytmii opornych na leczenie farmakologiczne lub powodujących poważne dolegliwości rozważa się ablację przezskórną. Zabieg polega na zniszczeniu niewielkich fragmentów tkanki serca odpowiedzialnych za powstawanie nieprawidłowych impulsów elektrycznych. Wykonuje się go metodą cewnikowania, co skraca czas rekonwalescencji i zmniejsza ryzyko powikłań.
U części pacjentów konieczne jest wszczepienie rozrusznika serca, który automatycznie kontroluje rytm pracy serca i generuje impulsy elektryczne w przypadku jego spowolnienia. W sytuacjach zagrożenia nagłym zatrzymaniem krążenia stosuje się wszczepialny kardiowerter-defibrylator (ICD), urządzenie zdolne do automatycznego rozpoznania i przerwania groźnego zaburzenia rytmu poprzez podanie szoku elektrycznego.
Modyfikacja stylu życia
Niezależnie od zastosowanego leczenia, pacjent musi wprowadzić zmiany w codziennym funkcjonowaniu. Zdrowa dieta, bogata w warzywa, owoce, kwasy omega-3 oraz o obniżonej zawartości soli, sprzyja stabilizacji pracy serca. Należy unikać nadmiernego spożycia kofeiny, alkoholu oraz produktów wysokoprzetworzonych.
Regularna aktywność fizyczna, dostosowana do możliwości organizmu, wspomaga regenerację układu sercowo-naczyniowego i poprawia kondycję ogólną. Ważne jest także zarządzanie stresem poprzez techniki relaksacyjne, jogę lub medytację. Pacjenci powinni regularnie wykonywać badania kontrolne, aby monitorować skuteczność leczenia i wczesne wykrywanie ewentualnych powikłań.
Z sercem nie ma żartów. Jeśli nie zadbamy o jego prawidłowe funkcjonowanie, może się to dla nas bardzo źle skończyć. Bez serca żyć się nie da, więc jeśli zależy nam na długim życiu, musimy się o to postarać.