Zespół Aspergera to zaburzenie rozwojowe zaliczane do spektrum autyzmu, które przede wszystkim wpływa na relacje z otoczeniem. Zwykle rozpoznaje się je w dzieciństwie, jednak coraz częściej diagnozę otrzymują także osoby dorosłe. Czym dokładnie jest ten wzorzec funkcjonowania, jakie mogą być jego przyczyny i w jaki sposób prowadzi się interwencję terapeutyczną?
Nazewnictwo i historia rozpoznawania zaburzenia
W tytule użyto słowa „choroba”, jednak już na wstępie trzeba sprostować – zespół Aspergera nie jest jednostką chorobową w sensie medycznym. To łagodne zaburzenie ze spektrum autyzmu, które określa odmienny wzorzec budowania relacji z ludźmi i otoczeniem. Nie niesie to konotacji wartościujących – osoby z tym zaburzeniem są po prostu inne w swoim sposobie komunikacji i percepcji świata. Pierwszą dokładną klasyfikację diagnostyczną opracowano dopiero w 1992 roku, choć przypadki tego wzorca funkcjonowania odnotowywano znacznie wcześniej. Pierwsze opisy pojawiły się już w 1944 roku i zostały sporządzone przez austriackiego lekarza Hansa Aspergera, od którego nazwiska wywodzi się nazwa zaburzenia.
Na czym polega zespół Aspergera
Zespół Aspergera bywa potocznie określany jako łagodna odmiana autyzmu ze względu na podobieństwa dotyczące zaburzeń rozwoju mózgu. W odróżnieniu od klasycznego autyzmu diagnozowany jest jednak w późniejszym wieku, ponieważ pierwsze wyraźne objawy stają się widoczne u dzieci starszych. Nie występuje tutaj opóźnienie rozwoju intelektualnego – maluchy uczą się mówić, chodzić i bawić w tempie zbliżonym do rówieśników, co pozwala im na względnie samodzielne funkcjonowanie. Wspólnym mianownikiem obu zaburzeń pozostaje nietypowy sposób nawiązywania relacji społecznych, przetwarzania sygnałów komunikacyjnych i interpretowania intencji innych osób.
Charakterystyczne objawy zaburzenia
Dzieci z zespołem Aspergera rozwijają się pod względem intelektualnym prawidłowo, a nierzadko osiągają wyniki powyżej przeciętnej w testach inteligencji. Często wykazują silne i wąskie zainteresowania, którym mogą poświęcać większość czasu i energii, gromadząc rozległą wiedzę w wybranych dziedzinach. Ich mowa pojawia się w odpowiednim czasie i potrafią posługiwać się bogatym słownictwem, choć w wielu przypadkach występuje trudność w rozumieniu przenośni, metafor i żartów, przez co wypowiedzi odbierane są dosłownie. Największe wyzwanie stanowi komunikacja społeczna – dzieci te przejawiają trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji z rówieśnikami, słabo odczytują komunikaty niewerbalne (mimikę, gesty, ton głosu) i mogą wykonywać ruchy mniej koordynowane niż ich rówieśnicy. Bywa, że reagują bardzo intensywnie emocjonalnie na zmiany w otoczeniu, nowe dźwięki czy zapachy, a ich zachowanie może wydawać się nerwowe lub płaczliwe.
Wiek pojawienia się pierwszych symptomów
W przypadku małych dzieci postawienie diagnozy bywa trudne, ponieważ objawy stają się wyraźne stosunkowo późno, a rodzice przez pewien czas mogą tłumaczyć niektóre zachowania trudnym wiekiem czy indywidualnym temperamentem dziecka. Zazwyczaj pierwsze konsultacje ze specjalistami rozpoczynają się w wieku szkolnym, gdy wymagania dotyczące interakcji społecznych wzrastają, a różnice stają się bardziej zauważalne. Konieczna jest wtedy wizyta u neurologa, psychologa oraz psychiatry w celu kompleksowej oceny. Jeszcze kilkanaście lat temu świadomość tego zaburzenia była znikoma, przez co wiele osób dorosłych dopiero teraz otrzymuje diagnozę. Jest to o tyle istotne, że pozwala zrozumieć własny sposób funkcjonowania oraz podjąć działania terapeutyczne dostosowane do indywidualnych potrzeb.
Możliwości interwencji terapeutycznej
Zespół Aspergera wymaga interwencji terapeutycznej, choć nie istnieje możliwość całkowitego wyeliminowania tego zaburzenia. Kluczowe znaczenie ma zarówno dokładne poznanie indywidualnego profilu funkcjonowania dziecka i jego potrzeb, jak i wdrożenie odpowiedniej terapii psychologicznej. Postawienie właściwej diagnozy umożliwia stworzenie planu wsparcia dostosowanego do konkretnej osoby. Dzięki systematycznej terapii można zredukować część trudności wynikających z tego zaburzenia, co ułatwia funkcjonowanie w społeczeństwie i przeciwdziała wykluczeniu. Program interwencji obejmuje przede wszystkim trening umiejętności społecznych, zajęcia z integracji sensorycznej (pomagające w lepszym przetwarzaniu bodźców), usprawnienie komunikacji werbalnej i niewerbalnej oraz terapię behawioralno-poznawczą. W uzasadnionych klinicznie przypadkach, na przykład przy współwystępujących zaburzeniach lękowych lub nadpobudliwości, może być konieczne wsparcie farmakologiczne.