Borelioza to choroba wywoływana przez bakterię krętka Borrelia burgdorferi, przenoszoną głównie przez kleszcze. Nazywana także chorobą z Lyme, jest jedną z najczęstszych infekcji przenoszonych przez te pajęczaki. Od lat liczba zachorowań systematycznie rośnie, podobnie jak świadomość społeczna na temat zagrożenia. Jak rozpoznać boreliozę i jakie są jej charakterystyczne symptomy?
- Czym jest borelioza?
- Jakie są pierwsze objawy boreliozy i kiedy się pojawiają?
- Jak objawia się borelioza na skórze?
- Jakie są objawy narządowe boreliozy?
- Jak diagnozować i leczyć boreliozę?
Czym jest borelioza?
Na całym świecie występuje ponad 20 gatunków kleszczy, jednak bakterię krętka Borrelia najczęściej przenosi kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Te pajęczaki żywią się krwią ludzi i zwierząt, a zakażenie następuje poprzez bezpośredni kontakt podczas żerowania. Warto podkreślić, że nie każdy kleszcz jest nosicielem krętka — szacuje się, że zainfekowanych jest od kilku do kilkudziesięciu procent populacji tych pajęczaków, w zależności od regionu. Gdy kleszcz wbija się w skórę, bakteria przenika do organizmu człowieka wraz ze śliną.
Borelioza jest chorobą wieloukładową atakującą różne narządy i tkanki — od skóry, przez układ nerwowy, aż po stawy. Jej przebieg oraz spektrum objawów mogą się znacznie różnić między poszczególnymi pacjentami, co utrudnia diagnostykę. Wczesne wykrycie kleszcza, jego prawidłowe usunięcie i ewentualne przebadanie znacząco zwiększają szanse na szybkie rozpoznanie infekcji i wdrożenie skutecznej terapii.
Pierwsze symptomy i czas ich wystąpienia
Do zakażenia najczęściej dochodzi w ciągu 24–48 godzin od momentu przyczepiania się kleszcza, choć ryzyko istnieje już po kilkunastu godzinach żerowania. Dlatego niezwykle ważne jest jak najszybsze usunięcie pajęczaka. Pierwsze objawy mogą pojawić się między 1 a 3 tygodniem od ukłucia, najczęściej w postaci rumienia wędrującego (erythema migrans). Poza zmianami skórnymi pacjenci często zgłaszają reakcje przypominające przeziębienie lub grypę — grypopodobne dolegliwości takie jak gorączka, bóle mięśniowe, stawowe i ogólne osłabienie zazwyczaj ustępują po około 4–12 tygodniach, ale nie u wszystkich chorych.
Istotne jest to, że wczesne symptomy nie zawsze występują — część pacjentów przechodzi fazę początkową bezobjawowo. Lista możliwych dolegliwości bywa długa i zróżnicowana: od zwiększonej męczliwości, przez bóle głowy, aż po zaburzenia koncentracji. Objawy boreliozy obejmują również neuroboreliozę, o której więcej informacji znajdziesz na stronie Centrum Medycznego Wielkoszyński we wpisie: https://wielkoszynski.pl/borelioza/jesli-ugryzl-was-kiedys-kleszcz/. Nawet pozornie banalne, nawracające infekcje mogą być oznaką postępującej, nieleczonej choroby.
Objawy skórne boreliozy
Najczęściej spotykaną zmianą skórną jest rumień wędrujący, który jednak nie pojawia się u wszystkich zarażonych — według różnych źródeł tylko u 60–80% pacjentów. Ma on zazwyczaj formę czerwonego okręgu z centralnymi, jaśniejszymi przejaśnieniami, przypominającego tarczę strzelniczą. Zmiana może powoli powiększać się i migrować po skórze, stąd nazwa „wędrujący”.
Rzadziej, u około 1–2% pacjentów, rozwija się chłoniak grudkowy skóry (lymphocytoma cutis benigna) — bezbolesna, czerwona lub fioletowa grudka zlokalizowana najczęściej na płatku ucha, mosznie lub brodawce sutka. Zmiana ta może pojawić się w ciągu kilku tygodni od ukąszenia.
W długotrwałej, nieleczonej boreliozie może dojść do rozwoju zanikowego zapalenia skóry kończyn (acrodermatitis chronica atrophicans), które występuje głównie u osób starszych i ujawnia się dopiero po kilku latach od zakażenia. Charakterystyczne są sinoczerwone przebarwienia dolnych kończyn, cienka, pergaminowata skóra oraz zmiany zanikowe. Często towarzyszą temu dolegliwości bólowe stawów i ich obrzęki.
Objawy narządowe i powikłania systemowe
Nieleczona lub późno rozpoznana borelioza może prowadzić do poważnych zmian w różnych narządach. Do najważniejszych należy neuroborelioza — uszkodzenie układu nerwowego obejmujące porażenia nerwów czaszkowych (szczególnie nerwu twarzowego), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz radikulopatie, czyli bóle korzeniowe nerwów obwodowych. Wszystko to przekłada się na patologie w obrębie narządów ruchu i postępujące zaburzenia funkcji poznawczych — problemy z pamięcią, koncentracją i orientacją przestrzenną.
Częstym powikłaniem jest przewlekłe zapalenie stawów, dotykające przede wszystkim dużych stawów, takich jak kolanowe, łokciowe czy skokowe. Bolesne obrzęki stawów pojawiają się naprzemiennie, utrudniając normalną aktywność ruchową. Nieleczona borelioza może również wywoływać zapalenie mięśni oraz inne schorzenia tkanek miękkich.
Choroba odciska piętno także na psychice — pacjenci skarżą się na chroniczne zmęczenie, wahania nastroju, objawy lękowe i depresyjne. Nierzadko wymaga to wsparcia nie tylko internisty czy reumatologa, ale również psychiatry lub psychologa — jeśli zastanawiasz się, do którego specjalisty zgłosić się z problemami nastroju, przeczytaj psychiatra czy psycholog — do kogo i kiedy się zgłosić. Nieleczona borelioza może przebiegać latami, prowadząc do trwałych, nieodwracalnych uszkodzeń narządowych.
Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne
U każdego człowieka borelioza może przebiegać inaczej. Zdarza się, że choroba rozwija się przez pewien czas całkowicie bezobjawowo — po cichu pomijając wczesną fazę infekcji i objawiając się dopiero po kilku miesiącach lub nawet latach od razu w postaci zaawansowanej. Dlatego jak najwcześniejsza diagnostyka jest fundamentem skutecznego leczenia — nieleczona borelioza wywołuje nieodwracalne zniszczenia w organizmie.
Gdy ugryzł nas kleszcz, najlepiej przyjąć założenie, że mogło dojść do zakażenia, nawet jeżeli nie ma typowych objawów. W tym celu należy wykonać odpowiednie badania serologiczne — test ELISA oraz, w razie pozytywnego lub wątpliwego wyniku, test potwierdzający Western Blot. Obecność przeciwciał IgM i IgG w określonych kombinacjach pomaga ocenić fazę infekcji. Warto jednak pamiętać, że wyniki serologiczne mogą być fałszywie ujemne we wczesnej fazie choroby, a fałszywie dodatnie w przypadku innych zakażeń bakteryjnych.
Jeżeli wynik okaże się pozytywny lub objawy kliniczne silnie sugerują boreliozę, lekarz specjalista wdroży odpowiedni sposób leczenia — najczęściej jest to antybiotykoterapia doksycykliną, amoksycyliną lub cefalosporyną, w zależności od stadium choroby i wieku pacjenta. Terapia daje najlepsze rezultaty w początkowej fazie choroby, stąd znaczenie szybkiej diagnostyki. W zaawansowanych przypadkach neuroboreliozę leczy się antybiotykami dożylnymi przez kilka tygodni.