Tętniakiem nazywane jest uwypuklenie ściany tętnicy stanowiące realne zagrożenie życia. Wcześnie rozpoznane i leczone daje szansę na pełne wyzdrowienie. O rodzajach tętniaka, jego objawach oraz metodach leczenia opowiadamy poniżej.
Tętniak aorty brzusznej lub piersiowej
Aorta to największa tętnica w organizmie człowieka. Zaczyna się w lewej komorze serca, biegnie przez klatkę piersiową do jamy brzusznej, gdzie dzieli się na dwie tętnice biodrowe. Tętniak powoduje jej powiększenie znacznie przekraczające średni wymiar naczynia. Jest to najczęściej występujący rodzaj tętniaka. Czynnikiem go wywołującym bywa stwardnienie tętnić spowodowane miażdżycą, kiłą lub niektórymi urazami mechanicznymi. Tego typu zmiana rozwija się powoli, nawet przez wiele lat, pozostając bezobjawowa w początkowych stadiach.
Objawy różnią się w zależności od umiejscowienia tętniaka (część piersiowa lub brzuszna aorty) oraz jego stanu — cały czy pęknięty. Charakterystyczne symptomy sugerujące obecność tej patologii to:
- chrypka spowodowana uciskiem na krtań,
- ból pleców lub klatki piersiowej,
- opuchlizna szyi i twarzy,
- problemy z przełykaniem pokarmów i płynów,
- niskie ciśnienie krwi,
- podwyższone tętno,
- nadmierne pocenie się,
- nudności i wymioty.
Jeżeli tętniak ma niewielkie rozmiary (poniżej 5 cm średnicy), wówczas wystarczy strategia obserwacji i wizyty kontrolne co 6–12 miesięcy. Podczas takich wizyt lekarz wykonuje badanie obrazowe (USG lub tomografię komputerową), oceniając dynamikę wzrostu zmiany. Często przepisywane są leki obniżające ciśnienie krwi, co zmniejsza mechaniczny nacisk wywierany na osłabioną ścianę naczynia. Gdy tętniak rośnie szybko (powyżej 0,5 cm rocznie) lub jego średnica przekracza 5–5,5 cm, albo gdy dochodzi do pęknięcia, konieczna jest natychmiastowa interwencja chirurgiczna. Operacja polega na wycięciu patologicznie zmienionego odcinka aorty i zastąpieniu go specjalną rurką — protezą naczyniową z tworzywa syntetycznego lub dakronu. W wybranych przypadkach stosuje się metody endowaskularne (wszczepienie stentu przez cewnik), które są mniej inwazyjne.
Tętniak mózgu
Tętniak mózgu to uwypuklenie powstające w naczyniach krwionośnych mózgowia, najczęściej w obrębie wielobocznego koła tętniczego u podstawy czaszki. Może rozwinąć się w każdym wieku, choć szczyt zachorowań przypada na osoby między 40. a 60. rokiem życia. Główną przyczyną są wady wrodzone w budowie ściany naczynia — brak lub osłabienie błony środkowej tętnicy. Dodatkowe czynniki ryzyka obejmują nadciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu oraz predyspozycje genetyczne (np. policystyczna choroba nerek, zespół Marfana). Dopóki tętniak nie pęknie, powodując udar krwotoczny mózgu, najczęściej nie daje żadnych objawów i zostaje wykryty przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów.
W przypadku bardzo dużych tętniaków (powyżej 10 mm średnicy) mogą pojawić się objawy uciskowe na sąsiednie struktury nerwowe. W zależności od umiejscowienia zmiany powinny zaniepokoić:
- ból za okiem lub wokół oczodołu,
- opadające powieki (ptoza),
- rozszerzone źrenice lub nierówne źrenice,
- zaburzenia widzenia — podwójne widzenie, utrata pola widzenia,
- nagłe i bardzo silne bóle głowy o charakterze „grzmotu” (tzw. thunderclap headache).
W razie pęknięcia tętniaka objawy pojawiają się gwałtownie: nagły silny ból głowy, wymioty, sztywność karku, utrata przytomności, napady drgawkowe. Jest to stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej hospitalizacji. Leczenie nienaruszonego tętniaka zależy od jego wielkości, lokalizacji i tempa wzrostu. Małe zmiany (poniżej 5 mm) objęte są obserwacją. Większe lub rosnące wymagają planowej interwencji: operacyjnego wycięcia tętniaka i założenia na jego szyjce tytanowego klipsa (kraniotomia) lub zabiegu endowaskularnego polegającego na wprowadzeniu cewnika przez tętnicę udową i wypełnieniu worka tętniaka spiralkami platynowymi (coiling). Po pęknięciu tętniaka zabieg wykonywany jest trybie pilnym lub natychmiastowym, aby zapobiec kolejnemu krwawieniu.
Tętniak tętnicy płucnej
To bardzo rzadki rodzaj tętniaka wywoływany przez choroby naczyń płucnych prowadzące do wzrostu naczyniowego oporu płucnego oraz nadciśnienia w tętnicy płucnej. Podwyższone ciśnienie w małym krążeniu powoduje stopniowe poszerzenie ściany naczynia aż do powstania tętniaka. Mogą go wywoływać również nabyte wady serca (np. ubytek przegrody międzyprzedsionkowej lub międzykomorowej), zwężenie zastawki mitralnej, przewlekłe choroby płuc (POChP, mukowiscydoza), nowotwory płuc uciskające na naczynia czy zakażenie gruźlicą płuc z zajęciem tętnicy. W niektórych przypadkach przyczyną są stany zapalne naczyń (vasculitis) lub urazy klatki piersiowej. Tego typu tętniak może przez lata nie dawać żadnych objawów ani dolegliwości, zwłaszcza w stadium wczesnym.
W miarę jego rozrostu i narastania niewydolności prawej komory serca pojawiają się charakterystyczne symptomy:
- nietolerancja wysiłku fizycznego, szybkie męczenie się,
- duszność wysiłkowa, w zaawansowanych przypadkach także spoczynkowa,
- osłabienie organizmu i ogólne złe samopoczucie,
- krwioplucie — откашливanie krwi lub krwistej plwociny,
- duszący i męczący kaszel, często suchy,
- obrzęki kończyn dolnych i wodobrzusze (w zaawansowanej niewydolności prawokomorowej),
- sinica warg i opuszek palców.
Diagnostyka opiera się na badaniach obrazowych: echokardiografii (przezklatkowej i przezprzełykowej), angio-tomografii komputerowej lub rezonansie magnetycznym klatki piersiowej. W tym wypadku konieczne jest chirurgiczne wycięcie tętniaka oraz wszczepienie specjalnej protezy naczyniowej wykonanej z odpowiedniego tworzywa sztucznego lub biologicznego materiału allogenicznego. Operacja przeprowadzana jest w warunkach krążenia pozaustrojowego. W wybranych ośrodkach stosuje się również techniki endowaskularne — wszczepienie stentu pokrytego przez cewnik, chociaż w obrębie tętnicy płucnej ta metoda wciąż jest ograniczona ze względu na anatomię i dostęp. Po zabiegu pacjent wymaga długotrwałej kontroli kardiologicznej oraz leczenia przyczynowego (farmakoterapia nadciśnienia płucnego, leki immunosupresyjne w vasculitis, leczenie gruźlicy itp.).